تاریخنگار

پایگاه داده های تاریخی و کتابشناسی

تاریخنگار

پایگاه داده های تاریخی و کتابشناسی

تاریخنگار

آرمان وبگاه تاریخنگار ، پیشکش داده های سودبخش در زمینه تاریخ و فرهنگ است و تلاش دارد تا راهنمای کوچکی برای دانش پژوهان پرسشگر و کوشا باشد. ایدون چنین باد.
نشانی پست الکترونیکی تاریخنگار در قسمت «تماس با من» درج است

طبقه بندی موضوعی
آخرین مطالب

کاروان سرا

چهارشنبه, ۲۵ فروردين ۱۳۹۵، ۰۹:۵۴ ق.ظ

یکی از نمادهای تاریخ و فرهنگ ایران زمین ، کاروانسرا است. بنائی که از مشخصه ای چند گانه و پرکاربرد بهره مند بوده است. برای آن نام های متعددی چون: ساباط، کاربات ، منزلگاه، زاویه، رباط و.. وجود دارد که ظاهراً این واژه ها، طیف وسیعی از کارکردهای مشابه کاروانسرا را تصویر می کرده اند . به همین دلیل، در تعریف کاروانسرا ، نوشتارها چندان یکدست نیست و تعریف جامعی در این باره موجود نمی باشد . در ازمنه ماضیه هر توقفگاه بین راهی را یک کاروانسرا می دانستند. و البته تعاریف و توصیفات سیاحانی که از فرهنگ و مدنیتی متفاوت با ایران زمین و مشرق آمده اند، بر تعدد این معناشناسی ها افزوده است. چنان که برخی گردشگران، کاروانسرا را کانون مبادله کالا و یا نوعی مهمانخانه دانسته اند.

اما در هر حال، کاروانسرا ساختمانی برای رفع نیازهای یک کاروان سیاحتی یا زیارتی یا تجاری بوده است. و این با برداشت برخی محققان که کاروانسرا را یک رباط تلقی کرده اند، متمایز است . چرا که کلمه رباط یک واژه عربی و به معنی اردوگاه نظامی در کنار راه ورودی یا خروجی شهرها است . در حالی که واژه کاروان یا کاربات لغتی پارسی است و از دیرینگی کاروانسرا حکایت دارد . البته این تصور هم وجود دارد که شاید بعد از آن که به تدریج و طی سده های نخستین ظهور اسلام، آرامش و امنیت باعث گسترش تجارت و توسعه راهها و ..شد، بر روی رباطهایئ که خلیفگان عرب برای حفاظ از قلمروی وسیع خود ساخته بودند ، کاروانسراها بنا شد و همچون زنجیره ای ، شهرها و مراکز داد و ستد را به یکدیگر مربوط ساخت. مشابه همان وظیفه ای که سلسله قلاع و پادگانهای نظامی انجام می دادند و امنیت را در طول سرزمینهای وسیع اسلامی فراهم می آوردند. با این حال ، یک نکته بدیهی بود و آن این که کاروانسراها باید اهداف تجاری و گاهاً کاربردهای چندمظوره می داشتند و با برخورداری از امکانات رفاهی و خدماتی، از الگوی متناسب معمارانه و مرتبط با جغرافیای منطقه بهره مند می بودند.

اصولاً دلایل متعددی را می توان در ایجاد، شکل یابی ، توسعه و گسترش کاروانسراها مطرح کرد. نخستین دلیل، نیاز مبرم کاروانهای عبوری به آسایش و حفاظت در مقابل مخاطرات انسانی و طبیعی بود. پس موقعیت قرارگاهی و سوق الجیشی و اقلیمی در پیدایش این بنا سهم به سزایی داشت. از جمله در ایران زمین که آب و هوای نسبتا خشک و دشوار ، باعث دوری شهرها و آبادی از یکدیگر بود، مسافت طولانی بین آبادی ها  وجود نقاطی را برای آسایش کاروانیان ضروری می نمود. اما عامل مهمتر ، گسترش تجارت زمینی بود که به دلیل پراکندگی مراکز عرضه کالا و ناتوانی از مسافرتهای دریائی، در پیدایش کاروانسرا نقش زیادی داشت. همچنین، در پیدایش کاروانسرا مسایل نظامی وسیاسی را هم باید در نظر گرفت .و یا عوامل دینی و فرهنگی که باعث شد تا برخی معابد و خانقاه ها و یا مدارس با کاروانسراها پیوند یابند. برخی از این موسسات به کاروانسرا تبدیل شوند یا بالعکس . حتی موارد متعددی وجود دارد که در کنار مدارس علمیه یا خانقاه ها ، کاروانسراهائی ساخته شد و جماعات متعددی در این ساختمانهای متین و پرآوازه گرد آمدند و بر اهمیت کاروانسرا افزودند.

پیشینه تاریخ دیرپای کاروان سرا ، حکایت از آن دارد که ابداع و ایجاد کاروانسرا با دستاوردهای ایرانیان در ایجاد چاپارخانه و توسعه راههای عبوری پیوند نزدیک دارد . از جمله اشاره هردوت و ایزیدور خاراکسی به ایستگاه های تجاری و جاده های نظامی مرتبط با آنها ، در دوره زمامداری دودمانهای هخامنشی و اشکانیان و ساسانی را نباید از نظر دور نگه داشت. بر خلاف رویه تمدن رومی که  کاسترا یا اردوگاه نظامی به شکل مربع و با یک برج و بارو می ساختند، کاروانسراهای ایرانی در ماقبل اسلام، بر مبنای نیاز به توسعه تجارت و نه کشورگشائی برپا می شدند. در حقیقت، ایرانی ها برای اولین بار در تاریخ جهان، سیستم ارتباطی شاهراه های اصلی و طولانی را با ایجاد نقاط اتصالی به نام کاربات ساماندهی کردند. سیستمی که بعدها توسط رومی ها ، اعراب و ترک ها مورد اقتباس قرار گرفت و از ابعاد چندگانه اقتصادی، تجاری، دینی و سیاسی برخوردار شد. پس کاروانسراها ، شکلهای تکامل یافته ایستگاه های بین راهی و چندمنظوره ای بودند که در طول جاده ابریشم و شوارع فرعی احداث شده بودند. این بناها با سنگ و آهک ساخته شده و از یک حیاط مرکزی و تعدادی دالان و اتاقهای کوچک به همراه آب انبار ، طویله ، مناره یا برج دیده بانی و سایر ملزومات برخوردار بودند و مهمترین بایستگی در آنها باید در استحکام و ماندگاری بنا و جنبه های امنیتی آن مشاهده می شد.

در هر حال، در ادوار گذشته بهترین شیوه مسافرت و حمل کالا و نقل و انتقال از نقطه ای به نقطه دیگر، استفاده از کاروان بود، زیرا :

اولاً : در بین اهل کاروان از هر گروه و قشری افرادی وجود داشتند که در مواقع ضروری، می توانستند به رفع نیاز مسافران بپردازند و یا جای خالی همصحبتی را در این سفر طولانی پر کنند. در شب نشینی های طولانی اقامت در کاروانسرا ، کهنسالان، عالمان و فضلا به رسم دیرین ، قصه ها و داستان هایی نقل می کردند که علاوه بر گذراندن وقت و سرگرمی، جنبه پندآموزی و  گوشزد کردن مخاطرات سفر و تجارت برای تازه واردان داشت.

ثانیاً: کاروانسراهای بین راه و یا داخل شهر بهترین و مناسب ترین موقعیت برای تجدید قوای مسافران بود و در این مکان، مسافر خسته و رنجور می توانست استراحت و حتی کسب خبر کند. گرچه مسافت متداول بین کاروان ها بر اساس حد شرعی اقامه نماز و حدود 4 فرسنگ بود ، اما گاه مسیر به صورتی صعب العبور یا بیابانی و خسته کننده بود که مسافران را شدیداً مشتاق رسیدن به محل اطراق در کاروانسرا می کرد تا در آن جا با استحمام و استراحت، گرد و غبارخستگی سفر را از تن بزدایند.

ثالثاً :کاروانسراهای داخل شهرها ، در برخی اوقات، شکل انبار مایحتاج عمومی را پیدا کرده و حتی به مکانی برای تبادل و عرضه کالاها و اجناس بازرگانان و بازاریان تبدیل می شد و برخی کسبه اجناس خود را در این بازارهای موقتی داخل کاروانسرا به اجناس دیگر تبدیل می کردند و مسیر حرکت خود را نیز تغییر می دادند.

رابعاً : کاروانسراها مکانی برای تبادلات فرهنگی و عرضه اطلاعات و آگاهی های روزمره بین اهالی نقاط مختلف کشور بودند که در آن جا مسافر یا سوداگر اخبار محلی و عمومی را دریافت می کرد و از اخبار عزل و نصب ها یا قحطی ها و نیازمندی ها و نیز کم و زیاد شدن قیمت یک یا چند کالا و.. آگاه می شد. گاه حتی مامورین خفیه(مخفی) حکومتی نیز در کاروانسراها اقامت می کردند تا از اخبار تحرکات جامعه خبردار شوند.

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۵/۰۱/۲۵
تاریخنگار

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی